استادان بودندى كه معين بودند مراين شغل را ، و از ولايتها بازرگانان بيامدندى چنان كه مردم زندينجى [ مىبردند ] . از آن جامه‌ها بردندى تا به شام و مصر و در شهرهاى [ روم ] و به هيچ شهر خراسان نيافتندى . و عجب آن بود كه اهل اين صناعت به خراسان رفتند بعضى ، و آنچه آلت اين شغل بود بساختند ، و از آن جامه بافتند ، به اين آب‌وتاب نيامد . » « 1 » ( يعنى به آن خوبى نميشد ) . ابزار كار و وسايل فنى : نه تنها در منابع تاريخى بلكه در سفرنامه‌هاى جهانگردان ايرانى و عرب نيز ، چنان كه بايد ، از ابزار كار كشاورزان و پيشه‌وران و صنعتگران قرون وسطى ، سخنى در ميان نيست . در تاريخ سيستان ، مربوط به قرن پنجم هجرى ( 11 ميلادى ) ، ضمن توصيف خصوصيات سيستان ، از آسياها و وسايلى كه در آن دوره براى آرد كردن گندم در سيستان وجود داشته گفتگو مىشود ، و از جمله از آسياى بادى و آسياى آبى و آسياهايى كه به مدد دست يا چهارپايان مورد استفاده قرار مىگرفته است ، ياد مىشود : . . . و ديگر آسياء چرخ كنند تا باد بگرداند و آرد كند ، و به ديگر شهرها ستور بايد يا آسياء آب يا بدست آسياء كنند ؛ و هم از اين چرخها بساخته‌اند تا آب كشد از چاه . » « 2 » گاه در آثار شعرا از وسايل كار پيشه‌وران سخن بميان آمده است : بفرمود آهنگران آورند * مس و روى و پتك گران آورند چو پولاد با پتك آهنگران * به پيش آوريدند آهنگران فردوسى شيخ احمد جام به بعضى از ادوات نجارى اشاره مىكند : چون تيشه مباش جمله بر خود متراش * چون رنده ز كار خويش بيبهره مباش تعليم ز اره گير در عقل معاش * چيزى سوى خود مىكش و چيزى مىپاش در همان ايامى كه در ايران و ماوراء النهر و ديگر مناطق شرق نزديك ، از بركت امنيت و آرامش نسبى ، كشاورزى ، صنايع دستى و بازرگانى رو به پيشرفت و ترقى بود ، علوم و معارف تجربى نيز در حال توسعه و شكوفايى بود . محمد زكرياى رازى ( متولد 251 هجرى / 865 ميلادى ) ، در اواخر قرن نهم ميلادى ، دست به مطالعات تجربى زد . رازى پزشك ، فيزيك‌دان ، كيميادان ( شيميست ) و فيلسوف عاليقدر مادى بود . الكل را از تقطير مواد قندى و نشاسته‌اى پيدا كرد و ، با اين اكتشافات ، فصل جديدى در تاريخ طب و داروسازى گشوده شد . جوهر گوگرد را نيز از تجزيهء سولفات دوفر ( زاج سبز ) پيدا كرد . رازى براى آنكه بتواند تحقيقات علمى را ادامه دهد ، ناچار آلات و ادواتى اختراع كرد كه از آن جمله قرع و انبيقهايى كه او براى فعل و انفعالات شيميايى تهيه كرده قابل ذكر است . رازى ، قرنها پيش از بيكن ، گفت كه تجربه بهتر و بيشتر از علم انسان را به حقايق آشنا مىكند . از شاهكارهاى رازى كتاب الحاوى است كه در حقيقت ، دايرة المعارف طبى

--> ( 1 ) . تاريخ بخارا ، پيشين . ص 28 . ( 2 ) . تاريخ سيستان ، پيشين . ص 12 .